İnsanoğlunun bilgiyle kurduğu ilişki yalnızca fiziksel evrenle sınırlı değildir. Bilgi literatüründe “ampirik” (deneysel) bilgi ve zorunlu bilgi gözle görülen ve inkârı mümkün olmayan bir kesinlik sunsa da hayatımızın asıl büyük kısmını istidlâli bilgi yani delillere dayalı akıl yürütme yönetir. Dinî terminolojide imanın mahiyeti de tam olarak bu istidlâli süreçle yakından ilgilidir.
Metafizik, Akıl ve Kalp Dengesi
İnsan doğası, maddi ve manevi âlemi algılamak üzere iki ana merkeze sahiptir: Maddi dünyayı anlamlandırma organı akıl, manevi âlemi anlama organı ise kalptir. Bilimsel bir kabul olarak metafizik konular akılla tam olarak ihata edilemez. Bu noktada fideist bir yaklaşım; imanın sadece aklî bir ispatla değil, insanın fıtratındaki sezgiyle (hads) kemale ereceğini savunur.
Ancak bu, aklın tamamen devre dışı kalması demek değildir. İman sürecinde akıl bir “danışman” ve “metodik şüphe” mekanizması olarak çalışır. Metodik şüphe; bilimde ilerlemeyi sağladığı gibi, imanda da taklitten tahkike geçişin kapısını aralar.
İstidlali Bilgi “Zayıf” Bilgi midir?
Toplumda yaygın, fakat yanlış bir algı, sadece gözle görülen bilginin “kesin” olduğudur. Oysa istidlâli bilgi, doğru delillerle desteklendiğinde matematiksel bir kesinliğe ulaşabilir. Örneğin, çok güvendiğimiz birinden aldığımız bir ölüm haberi, olayı gözümüzle görmediğimiz halde bizde “cenazeye gitme” eylemini başlatacak kadar kesin bir kanaat oluşturur.
Hayatın her alanı bu bilgi türü üzerine inşa edilmiştir:
Hukuk: Hâkimler, görmedikleri suçları delillere dayanarak cezalandırır.
Tarih: Geçmiş uygarlıkların varlığına kalıntılar ve belgeler (deliller) aracılığıyla inanırız.
Bilim: Birçok bilim dalı; verilerin analizi ve delillerin yorumlanmasıyla ilerler.
Eğer istidlâli bilgiyi reddedip “sadece gözümle gördüğüme inanırım” dersek, bu bizi rasyonelliğe değil, tıbbi tabiriyle “paranoya”ya ve hayatın durma noktasına gelmesine sürükler.
İmanın Delilleri ve Kur’an-ı Kerim
Allah’a ve peygamberlere iman da bu rasyonel zemin üzerine oturur. Kâinattaki muazzam nizam; tesadüfle açıklanamayacak kadar büyük bir aklî delildir. Hz. Hatice ile Hz. Ebubekir’in Hz. Peygamber’e (s.a.v.) hemen inanmaları, onun hayatı boyunca sergilediği “güvenilir şahsiyet” deliline dayanıyordu.
Bugün bizler için Kur’an-ı Kerim en büyük istidlâli delildir. 1400 yıl geçmesine rağmen belâgati, ahlâkî yüksekliği ve evrensel mesajıyla insanlığı hayretler içinde bırakması, onun kaynağının beşerî olmadığını ispatlayan bir “bilgi vesikası”dır.
Vehim, Vesvese ve İrade
İstidlali bilginin doğası gereği (bir ucunun soruya açık olmasından dolayı) akla bazen şüphe kirleri bulaşabilir. İnsandaki “vehim” duygusu, bazen bu şüpheyi kontrolsüz bir vesveseye dönüştürür. Burada iki tür şüpheyi birbirinden ayırmak gerekir:
Metodik Şüphe: Hakikati arayan, araştırmaya sevk eden yapıcı şüphe.
Direkt Şüphe: İnanmamak için mazeret arayan, peşin hükümlü yıkıcı şüphe.
Zorunlu bilgilerde vesvese barınamazken; imanî konularda vesvesenin gelmesi istidlâli bilginin ne kadar kesin bilgi olursa olsun, bir ucunun soruya açık olmasının doğal bir sonucudur. Ancak bu noktada çözüm; sonsuz sorularla boğuşmak değil, aklın sunduğu güçlü delilleri kabul edip iradeyi devreye sokmaktır.
Sonuç: Netice itibarıyla, istidlâli bilgiyle şüpheden arınmış, tatmin olmuş bir imana ulaşmak mümkündür. Şu da var ki; en açık deliller ortaya konulsa dahi insan nefsi vesvese üretmeye devam edebilir. Bu yüzden burada imancı (fideist) yapımızın devreye girmesi gerekir. Yani kişi, mantıklı delilleri gördükten sonra iradesini kullanarak vesvese kapısını kapatmalı ve manevi bir kararlılık sergilemelidir. Bu süreçte akıl yolu gösterir, kalp tasdik eder, irade ise noktayı koyar. Kesinlik sadece gözde değil, delillerin rehberliğinde kalbin mutmain olmasındadır.
Allah’a emanet olun.
(Bu yazı Şenel İlhan Beyefendi’nin sohbetlerinden bir derlemedir.)
.jpg)
